قبل از پرداختن به شرح حال نواب اربعه لازم است مختصری درباره امام عصر (ع) و غیبت صغرای آن حضرت و نیز برخی از توقیعات صادره، ذکری به میان آید، زیرا شکلگیری زندگی اجتماعی و سیاسی نواب اربعه دقیقاً با مقام نیابت آنان ارتباط دارد و احترام و ارزشی که شیعه به آنان قائل است نیز از همین جهت است. پس ابتدا لازم است به شرح مختصر حضرت مهدی (عج) پرداخته شود تا زمینهی آشنایی با موقعیت علمی، اجتماعی و سیاسی نواب اربعه بیشتر فراهم گردد. حضرت مهدی (عج) از ذریه و خاندان پیامبر اسلام (ص) است و شبیهترین مردم به آن حضرت است. نام مقدس آن حضرت را (م ح م د) نوشتهاند، کنیهاش ابوالقاسم و القابش مهدی، حجت، قائم صاحب الزمان و ... میباشد. از فرمایشات پیامبر اکرم (ص) است که فرمودند: اگر از دنیا، فقط یک روز باقی مانده باشد، خداوند بزرگ آن روز را طولانی میگرداند تا در آن روز ظهور مردی را مسجل نماید که از خاندان من است، نامش همنام من و کنیهاش هم کنیهی من است تا عدل و داد را در زمین برقرار ساخته و ظلم و ستم را از بین ببرد. حضرت مهدی (عج) در سحرگاه نیمه شعبان سال 255 هجری قمری در سامرا در زمان حکومت عباسیان، در اختفاء و پنهانی از مادرش به نام نرجس خاتون متولد گردید و با وجود کنترل شدید دشمنان مبنی بر کشتن آخرین ذخیره آسمان ولایت، حضرت دیده به جهان گشود. امام حسن عسکری (ع) تولد فرزندش حضرت مهدی (عج) را به عدهای از یارانش (از جمله فضل بن شاذان، احمد بن اسحاق و ابوجعفر عمری) بشارت داد.
امام حسن عسكري- عليه السلام- در هشتم ربيع الاول سال 260 هـ. ق يعني در زماني كه حضرت مهدي- عليه السلام- پنج سال بيشتر نداشتند، به دست «معتمد»، خليفهي عباسي به شهادت رسيدند و امام عصر- عليه السلام- بر پيكر پدر بزرگوار خويش نماز گزارد.[1]
با شهادت امام حسن عسكري- عليه السلام- دوران امامت امام عصر عليه السلام آغاز شد و بنا به گفتهي بسياري از صاحب نظران دوران غيبت كوتاه مدت آن امام، كه از آن تعبير به «غيبت صغري» ميشود نيز از همين زمان يعني سال 260 هـ.ق آغاز گرديد. اما برخي از اهل تحقيق بر آنند كه آغاز غيبت صغري از همان زمان تولد حضرت، يعني سال 255 هـ.ق بوده است.
دوران غيبت صغري تا سال 329 هـ.ق ادامه داشت كه بدين ترتيب بنابر ديدگاه اول طول اين دوران 69 سال و بنابر ديدگاه دوم طول اين دوران 74 سال خواهد بود.
[1] قمي، شيخ عباس، منتهي الآمال، ج2، ص 762.